يك شكل ديگر ثروت ، كه بخلاف يونان در روم ، عموميت داشت ، جمع‌آورى اموال منقول بخصوص پول نقد بود . پس از آنكه شكل اوليهء تجارت يعنى تعويض جنس‌به‌جنس منسوخ شد ، تعويض جنس در مقابل وزن معينى از فلزات معمول گرديد ؛ مثلا در مقابل فلانقدر جنس ، فلان مقدار مس مىدادند كه اين مس باز قابل تعويض به جنس ديگرى بود . چون اين طريق معامله اشكالاتى ايجاد مىكرد ، كم‌كم ، دولت دخالت كرد و بعضى فلزات مثل مس را به صورت مسكوك درآورد . از اين دوره ، صرافان نقش بانك را انجام مىدادند . كار عمدهء آنان قرض دادن ، تنزيل گرفتن ، سفته پذيرفتن و برات دادن بود . سياست استعمارى و توسعه‌طلبى روم بسيار خشن بود . بيگارى و استثمار بطرزى وحشيانه صورت مىگرفت . در نتيجهء توسعهء مستعمرات ، جيب فرمانداران و حكام و صندوق صرافان و بانكداران از پول پر مىشد . به قول پل‌ژيرو ، حكام و مأمورين مستعمرات ، حتى شرافتمندترين و نجيب‌ترين آنها ، درآمدهاى هنگفتى داشتند . مثلا « سيسرون ، خطيب مشهور ، فقط يك سال به فرماندارى سيسيل منصوب شد . در حالىكه مردم سيسيل چندان ثروتمند نبودند و خود سيسرون مرد ظالمى نبود ، با اين حال ، پس از يك سال ، 480 هزار فرانك طلا درآمد پيدا كرد . پس از آن ، پل‌ژيرو اضافه مىكند كه فرماندار نجيب و دادگر فقط به دريافت هدايا قناعت مىكند ؛ ولى عده‌اى ديگر از حكام خونخوار ، از اين فرصت ، كه تنها يك مرتبه در زندگى برايشان دست مىدهد ، بىنهايت سوءاستفاده مىكردند . به گفتهء توتن « 1 » در كتاب اقتصاد كهن ، منشاء سرمايه‌دارى رومى را بايد در مكيدن شيرهء جان ملتهاى زيردست و لخت كردن دسته‌جمعى آنان جستجو كرد . با اين حال ، تودهء مردم ايتاليا بهيچوجه ، در دوشيدن مستعمرات و استثمار ملتهاى مغلوب شركتى نداشتند . بين دارايى اغنيا و فقيران تفاوت از زمين تا آسمان بود . در روم قديم ، مانند يونان ، فقيران تلاش مىكردند بلكه وضع مشقت‌بار خود را اندكى بهتر كنند . » « 2 » براى آنكه به اوضاع اجتماعى و اقتصادى مردم آن دوران واقف گرديم ، بايد سطح زندگى و امكانات مادى طبقات مختلف را در ايتاليا مورد مطالعه قرار دهيم . در زمان امپراتورى اگوست ، طبقات ممتاز در ميدان مريخ و ديگر مناطق اعيان‌نشين در شرايط مساعدى زندگى مىكردند . كاخهاى شهرى و ييلاقى آنان مجهز به وسايل آسايش بود « خانه‌هاى ايشان خصوصا در شهرستانهاى سرد شمالى ، غالبا پنجره شيشه‌اى و لوله آب و يك طرز بدوى دستگاه حرارت مركزى داشت كه هواى گرم را از ميان لوله‌هاى سفالى به داخل اتاقها مىداد . بعضى از اين شهرنشينان دولتمند چنان حريص و خشن بودند كه در مجالس ضيافت كارشان به حركات جنون - آميز مىرسيد ، و در مجالس مهمانى ، پس از صرف يك غذا ، عمدا شكم خود را خالى مىكردند تا غذاى دوم را بيشتر بخورند . اما دهقانان امپراتورى وسايل آسايش محدودى داشتند و تودهء مردم در شهرها ، در خانه‌هاى سست كه از چوب ساخته شده بود ، زندگى مىكردند كه اكثر شش يا هفت طبقه بود .

--> ( 1 ) . Toutin ( 2 ) . تاريخ مالكيت ، پيشين . ص 32 - 30 ( به اختصار ) .